fa جستاری قرآنی پیرامون قلب در ساحت وجودی انسان تخصصي Special پژوهشي Research <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:14px;"><span style="font-family:yekanYW;"><span dir="RTL" lang="AR-SA"><span style="line-height:115%"><span style="letter-spacing:-.2pt">واژۀ &laquo;قلب&raquo; از مفاهیم بنیادین و چندلایه در گفتمان قرآنی است که همواره اندیشه مفسران و پژوهشگران علوم قرآن را به خود معطوف داشته است. این پژوهش با هدف واکاوی معناشناسانۀ واژۀ قلب در ساحت وجودی انسان، با تکیه بر روش معناشناسی قرآنی و بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و نرم‌افزارهای تفسیری انجام شده است. بررسی 132 مورد کاربرد این واژه در قرآن کریم، نشان می‌دهد که &laquo;قلب&raquo; در شبکه‌ای معنایی با مفاهیمی چون صدر، شغاف و فؤاد در محور جانشینی قرار دارد؛ بدین معنا که هر یک از این مفاهیم به نحوی از مراتب وجودی و باطنی انسان دلالت دارند. در محور همنشینی نیز واژه قلب در پیوند با مفاهیمی چون سلیم، منیب، مخبت، مریض، الاعمی و زیغ ظهور یافته و نمایانگر ابعاد متنوع اخلاقی، معرفتی و روانی انسان است. نتایج پژوهش بیانگر آن است که واژه &laquo;قلب&raquo; در قرآن نه صرفاً به بعد عاطفی یا جسمانی انسان، بلکه به مقام ادراکی، گرایشی و تصمیم‌گیری وجود انسان اشاره دارد و به منزله مرکز تحول و هدایت باطنی در تکوین شخصیت ایمانی او عمل می‌کند. مراتب &laquo;صدر، شغاف، قلب و فؤاد&raquo; ساختاری هم‌زمان طولی و تعاملی را تشکیل می‌دهند که مسیر تدرّجی و درعین‌حال اثرپذیرِ سلوک معنوی انسان را سامان می‌دهد.</span></span></span></span></span></div> <span lang="EN" style="font-size:9.0pt"><span style="line-height:115%"><span style="font-family:&quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;">The term <i>qalb</i> (heart) constitutes one of the fundamental and multilayered concepts within Qur&rsquo;anic discourse and has continually attracted the attention of Qur&rsquo;anic exegetes and scholars. This study aims to investigate the semantic dimensions of the term <i>qalb</i> within the existential domain of the human being, employing the method of Qur&rsquo;anic semantics and drawing upon library resources and exegetical software tools. An examination of 132 occurrences of this term in the Noble Qur&rsquo;an demonstrates that <i>qalb</i> functions within a semantic network associated with concepts such as <i>ṣadr</i> (chest), <i>shaghāf</i> (the inner core of the heart), and <i>fu&rsquo;ād</i> (heart/mind) along the paradigmatic axis, indicating that each of these concepts refers to particular inner and existential levels of the human being. Within the syntagmatic axis, the term <i>qalb</i> appears in association with concepts such as <i>salīm</i> (sound), <i>munīb</i> (penitent), <i>mukhbit</i> (humble), <i>marīḍ</i> (diseased), <i>al‑a&lsquo;mā</i> (blind), and <i>zaygh</i> (deviation), reflecting diverse ethical, cognitive, and psychological dimensions of human existence. The findings indicate that the concept of <i>qalb</i> in the Qur&rsquo;an does not merely refer to the emotional or physical dimension of the human being; rather, it denotes the cognitive, volitional, and decision‑making center of human existence and functions as the locus of inner transformation and guidance in the formation of the believer&rsquo;s character. The hierarchical levels of <i>ṣadr</i>, <i>shaghāf</i>, <i>qalb</i>, and <i>fu&rsquo;ād</i> together form a structure that is simultaneously hierarchical and interactive, organizing the gradual yet dynamic process of the human spiritual journey.</span></span></span> قلب, معناشناسی قرآنی, محور جانشینی, محور همنشینی, ساحت وجودی انسان. Heart (Qalb), Qur’anic Semantics, Paradigmatic Axis, Syntagmatic Axis, Human Existential Dimension 0 0 http://tafsir.maaref.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-609-4&slc_lang=fa&sid=1 reza aghapour رضا آقاپور r.aghapour@umz.ac.ir 100319475328460011202 100319475328460011202 No Assistant Professor, Department of Qur’anic Sciences and Hadith, Babolsar, Mazandaran, Iran استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، بابلسر، مازندران، ایران. abbas javedany adel fakhar عباس جاودانی عادل فخار abbas.javedany@gmail.com 100319475328460011203 100319475328460011203 No MA in Qur’anic Sciences and Hadith, Babolsar, Mazandaran, Iran کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث، بابلسر، مازندران، ایران. ayuob parvini ایوب پروینی ayub.parviny@gmail.com 100319475328460011204 100319475328460011204 Yes PhD Candidate in Qur’anic Sciences and Hadith, Babolsar, Mazandaran, Iran دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، بابلسر، مازندران، ایران